Thứ Năm, ngày 16 tháng 8 năm 2012

VỀ HAI CÂU THƠ THƯỜNG BỊ NHẦM LÀ CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH


                                                                   Phạm Xuân Cần
Có khá nhiều bài thơ, câu nói thường được cho là của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Không chỉ được trích dẫn trong khi nói, chúng còn được trích dẫn trong các bài viết, thậm chỉ là các công trình nghiên cứu hoặc các bài luận văn chính trị xã hội quan trọng. Không chỉ người dân hoăc cán bộ bình thường có sự nhầm lẫn, mà rất nhiều lãnh đạo từ cơ sở đến Trung ương cũng mắc phải lỗi này. Trong rất nhiều sự nhầm lẫn tai hại đó phổ biến nhất là trường hợp câu thơ “Không có việc gì khó...” và câu “Dễ trăm lần không dân cũng chịu...”


Câu thơ “Không có việc gì khó/ Chỉ sợ lòng không bền/ Đào núi và lấp biển/ Quyết chí ắt làm nên” thường được biết đến với tên gọi “Khuyên Thanh niên”. Từ hàng chục năm nay khi được in, được nói đến người ta nghiễm nhiên cho đó là thơ của Chủ Tịch Hồ Chí Minh, hầu như không có ai suy nghĩ gì khác. Ở công trình Thủy điện Hòa Bình dưới bức tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đỉnh đồi cũng khắc trang trọng bài thơ này với tên tác giả Hồ Chí Minh. Khoảng năm 1975, 1976 bản thân tôi khi học tiếng Trung Quốc thậm chí còn cố gắng dịch bài thơ này ra...chữ Hán để đăng báo...tường! (Đầu đề tôi dịch là “Khuyến Thanh niên”, câu đầu dịch là “Thế gian một hữu nan chi sự”. Thầy giáo dạy Trung văn đọc xong chỉ cười). Rất may sau đó đọc cuốn “Chúng ta có Bác Hồ” của nhà xuất bản Lao Động, tôi bắt gặp hồi ký của một cựu cán bộ Đoàn. Trong đó ông này kể lại hồi ở chiến khu Việt Bắc, ông có gặp xin Bác Hồ một bài thơ để tuyên truyền giáo dục thanh niên. Bác Hồ nói đại ý thơ thì Bác chưa có, nhưng có mấy câu này người xưa hay dùng để dạy thanh niên hay lắm. Sau đó Bác viết lại mấy câu trên cho người cán bộ nọ. Và, có lẽ từ đó mấy câu thơ này đã trở thành bài “Khuyên thanh niên” bất hủ. Thế nhưng, phải cách đây mười mấy năm gì đó tôi mới biết cụ thể xuất xứ của bài thơ này. Té ra đó là một câu trích trong sách giáo khoa chữ Hán xưa “Ấu học ngũ ngôn thi”. Nhà thơ Ngô Văn Phú đã giới thiệu và dịch đăng một chương cuốn sách này trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Trong đó nguyên văn chữ Hán của bốn câu thơ này như sau: Tạc sơn thông đại hải/ Luyện thạch bổ thanh thiên/ Thế thượng vô nan sự/ Nhân tâm tự bất kiên” ( / / / ). Như vậy, có thể nói Chủ Tịch Hồ Chí Minh không phải là tác giả của những câu thơ này. Tuy nhiên, chính Bác là người dịch ra tiếng Việt những câu thơ hàm súc, giàu ý nghĩa đó. Đó là một bản dịch tuyệt vời!
Trường hợp hai câu thơ: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu/ Khó vạn lần dân liệu cũng xong” lại hoàn toàn khác. Rất nhiều cán bộ, giáo viên hễ cứ nói đến vai trò quần chúng nhân dân là y như rằng không thể thiếu câu này, với lời dạo: “Bác Hồ đã dạy...”. Thế nhưng, thực chất đây là hai câu trong một bài ca dao khá nổi tiếng thời chống Pháp của...nhà thơ Thanh Tịnh. Bài này được nhà thơ Thanh Tịnh sáng tác năm 1948 trong cuộc vận động nhân dân đóng thuế nông nghiệp. Đó là bài Dân no thì lính cũng no. Nguyên văn:
“Trông lên thì thấy đầy sao
Nhìn quanh thì thấy đồng bào mến thân
Dễ trăm lần không dân cũng chịu
Khó vạn lần dân liệu cũng xong
Thóc thuế mà có dân đong
Trăm công nghìn việc ngược dòng cũng xuôi
Đêm nằm nghĩ lại mà coi
Liệu còn thằng giặc đứng ngồi sao yên ?
Nhân dân là bậc mẹ hiền
Cơm gạo áo tiền thì mẹ phải lo
Dân no thì lính cũng no
Dân reo lập nghiệp, lính hò lập công...”
Thế nhưng nguyên do gì mà những câu thơ trên bỗng nhiên trở thành thơ Bác Hồ? Tôi xin đưa ra một giả thuyết. Tôi đã đọc một bài nói chuyện của Chủ Tịch Hồ Chí Minh với Công an Hà Nội những năm chống Mỹ. Khi nói về việc Công an phải dựa vào nhân dân, Bác có nói đại ý: Đồng bào Quảng Bình nói rất đúng: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu/ Khó vạn lần dân liệu cũng xong”. Được biết hồi đó hai câu này được viết thành khẩu hiệu và rất phổ biến ở Quảng Bình. Tôi không biết có phải đó là lần đầu tiên Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc đến hai câu thơ này không. Nhưng, có thể khi được Người nhắc đến thì những câu thơ đó trở nên nổi tiếng và vì nhiều lý do khác nhau người ta nghĩ đó là thơ Bác Hồ mà tuyệt nhiên không có sự nghi ngại nào. Mặt khác cũng phải thừa nhận hai câu thơ dung dị mà hàm chứa tư tưởng rất lớn của nhà thơ Thanh Tịnh cũng khá gần gũi với cách viết, cách nói của Chủ Tịch Hồ Chí Minh. Phải chăng đó cũng là một lý do tạo nên sự ngộ nhận này?
          Hiểu đúng để sử dụng đúng những bài thơ, câu nói mà sinh thời Chủ Tịch Hồ Chí Minh thường nhắc đến là điều rất cần thiết. Mọi sự ngộ nhận là không nên và rất dễ bị xuyên tạc.
          Khi viết lại những chuyện này tôi chưa có điều kiện tra cứu lại những tài liệu mà mình đã đọc, nhưng tin chắc về cốt lõi là như vậy. Rất mong các bạn cùng trao đổi thêm.



32 nhận xét:

  1. Tại xao nại "hai câu" thơ? Tính ziêng cái khổ "không có việc gì khó..." đã nà 4 câu dồi mà bác Fa.
    Hay nà ta lói "những câu thơ" cho ló nành bác nhẩy?
    (K.C)

    Trả lờiXóa
  2. Nguồn này có chuẩn không bác Fa? Lỡ sai Đảng và nhà nước phạt chết

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Anh Thạch đừng lo mình nói sai thì Đảng và Nhà nước phạt? Bác Cần cũng là Đảng, Cộng sản nghiêm túc, thứ thiệt đấy.

      Xóa
    2. Gia đình tôi cũng là Cộng sản nòi đấy. Cha mẹ, hai anh, chị dâu đều là Đảng viên cả. Tôi được giới thiệu đi học đối tượng nhưng tôi tù chối. Bởi vì trong Đảng có rất nhiều thành phần lí tưởng, đạo đức, lối sống,.. chẳng ra gì. Với lại vào Đảng hiện nay dễ quá, chả cần phấn đấu gì nhiều.

      Xóa
    3. Đừng bi quan nhiều về Đảng như thế. Bản chất của Đảng ta rất tốt( như bác Cần chẳng hạn)chỉ có một số kẻ lợi dụng Đảng để kiếm lợi ích cá nhân, làm biến tướng một số hình ảnh đẹp của Đảng ta, nhân dân nhìn vào bị nhầm lẫn ko biết đâu là thật, đâu là giả...Rồi sự thật( chân lý) sẽ làm rõ ai tốt, ai xấu, ai cơ hội...Anh Thạch vào Đảng đi, sống đúng bản chất con người anh, mọi người sẽ hiểu. Xã hội bây giờ tinh tường lắm...

      Xóa
    4. Khổ quá! Bây giờ cứ nói đến đảng viên thì ai cũng nghĩ đến đấy đều là những kẻ xấu cả, như bác Cần đây cũng là đảng viên csvn nhưng bác Cần lại tốt đấy chứ.

      Xóa
    5. Bác Cần tuy là Đảng viên nhưng mà tốt thật à? Hu hu, thời bây giờ Đảng viên mà tốt là hiếm lắm.

      Xóa
    6. tại bác bây giờ về hưu rồi nên bác tốt.

      Xóa
    7. bác Cần tốt hay không thì cần kiểm chứng đã. CÒn những Đảng viên mà tôi biết, chả thấy ai hơn tôi cái gì cả, thậm chí còn thua về mặt đạo đức, lòng tự trọng. Ghét nhất mấy thằng con nít xun xoe vào Đảng rồi quay lại nói người ngoài là bọn "quần chúng"
      Tôi thà làm quần chúng tốt còn hơn làm Đảng viên tồi

      Xóa
    8. Anh Thạch ơi, anh cho em biết đạo đức và lòng tự trọng của anh thế nào cho em học theo với? Hiện bây giờ em đang học theo Bác Hồ thôi anh ạ

      Xóa
    9. "Hiền với bụt chứ không hiền với ma", bác Cần có tốt với ai còn phải xem xét kỹ đó là bụt hay ma đã.

      Xóa
    10. Hiện nay rất nhiều Đảng viên tốt. Họ là những Đảng viên chân chính. Điều cấp bách bây giờ là làm cho Đảng ta thật trong sạch. Tại sao Đảng cộng sản Nga hùng hậu như vậy mà vẫn thất bại...đó là sự biến chuyển trong Đảng, Borit enxin là bí thư thành ủy Moscow ...trong khi đó Đảng cs Nga cũng rất nhiều Đảng viên tốt ? Phải khẳng định rằng Đảng csvn cũng còn nhiều đảng viên có lương tâm.

      Xóa
    11. Bạn tham khảo bài nói chuyện của Bí thư thành ủy Đà Nẵng Nguyễn Văn Thanh để đánh giá xem ông ta có tốt không, bí thư tỉnh của bạn cao đến vai hay đến cằm ông Thanh...nhé

      Xóa
    12. Nhớ Ông Nguyễn Văn Thành Bí thư Thành ủy Hải phòng hay sao mà nói nhầm từ Nguyễn Bá Thanh sang Nguyễn Văn Thanh.

      Xóa
    13. Ông Nguyễn Bá Thanh nói nghe được. Nhưng đây là nơi để đặt bước đệm của ông Nguyễn Xuân Anh, con trai ông Nguyễn Xuân Chi Trưởng ban Ủy ban Kiểm tra Trung ương Đảng. Ông Thanh giỏi làm công tác cán bộ..v.v.

      Xóa
  3. Kể cả câu "Đừng hỏi Tổ quốc đã làm gì cho ta mà cần hỏi ta đã làm gì cho Tổ quốc" theo em biết cũng không phải của Bác Hồ, nhưng nhiều cán bộ Đoàn vẫn dùng để nói với thanh niên và bảo đó là Bác Hồ dạy. Nếu có điều kiện, bác Fa và các bác kiểm chứng giúp ạ.

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Em được biết thì câu này là của tổng thống Mỹ John F. Kennedy đọc trong lễ diễn văn nhậm chức ngày 20 tháng 1 năm 1961.

      Xóa
  4. Vâng, rất đồng ý với bác Cần,nhà cháu thấy có sách dịch văn học TQ có bài thơ "Khuyên thanh niên" mà bác dẫn ở trên.

    Trả lờiXóa
  5. Bác Hồ là người tiếp thu cả mọi nền văn hóa. Nên trong lời nói của Bác là những tinh hoa của nhân loại. Nhưng do người VN ta cứ trích dẫn vô thưởng vô phạt. Không ai đánh thuế người nói không chính xác. Không ít nhà lãnh đạo con con tốt nghiệp Ha vớt giáo dục thường xuyên Hưng bình đã nói: Lương y như từ mẫu là câu nói của Bác Hồ... Bác chỉ muốn nhân dân hiểu ý tứ, chứ Bác không muốn lời nói của Bác thành một học thuyết, thành một tư tưởng, cũng rất tiếc là rất nhiều người không hiểu bác. Nói thẳng ra là kể cả Trần Phú, Hà Huy Tập, và cả ta nữa....

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Không chỉ Ha vớt Hưng Bình mà cứ ai lên tivi, diễn đàn cũng cứ "Bác nói", "Bác dạy"...

      Xóa
    2. Có đại học Ha vớt giáo dục thường xuyên nữa cơ à? Thế thì Ha vớt tại chức và chuyên tu ở nước ta có hàng ngàn trường. Danh giá quá

      Mấy bác làm lãnh đạo, tốt nghiệp Ha vớt như trên thường lôi Bác ra làm "phương tiện" để thể hiện mình hiểu biết. Mà thực tế có khi câu đó chưa bao giờ Bác nói, mà có thể của một triết gia cổ đại nào đó. Có khi trích dẫn đúng câu của Bác nói thật nhưng lại nói sai hoàn cảnh. Làm Bác không yên giấc được vì đống cháu con đầy bằng cấp, tốt nghiệp Ha vớt này nọ. Còn so về bằng cấp chắc Bác không thể bằng bọn họ được

      Xóa
  6. Cái gì hay mà chả là của Bác Hồ. Có ai hơn Bác Hồ không mà dám nhận là có câu hay?

    Trả lờiXóa
  7. Phạm Xuân Cần nói đúng.
    Mình có biết chút chút Hán Nôm và được nhà thư tháp MCT viết tặng 4 câu chữ Hán nọ. Còn hai câu ca dao của cụ Thanh Tịnh quả đúng thế. Số là năm 2004 đi công tác Phú Thọ, nhân có cuộc họp với các cựu chiến sĩ chiến khu Phú Yên (Phú Thọ - Yên Bái), nguyên phó chủ tịch tỉnh Phú Thọ (1965 -1969) đã đọc bài thơ nay trong cuộc họp, và khẳng định là do cụ Tịnh sáng tác khi ở Phú Thọ. Chỉ có điều nó không có trong trước tác của cụ Hồ, nên không thể cho là của Cụ, dân mình quý mà nói thế chắc nhà thơ xứ Huế nhiều lần nghe và thấy vui vui, chẳng sao cả.
    Nhân đây xin hỏi PXC, theo cách trên thì có thể cho câu “Đoàn kết đoàn kết đại đoàn kết, thành công thành công đại thành công” là của cụ Hồ không khi có người cho là cụ dịch từ câu chữ Hán “Quốc gia dĩ hòa vi quý, gia trung dĩ hòa vi hưng” (國家以和為貴,家中以和為興)?
    Xin cảm ơn tác giả bài viết

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Trong rất nhiều câu nói của CT HCM có sử dụng các mệnh đề của Nho giáo hoặc các nhà tư tưởng của TQ. Tương tự nhiều bài thơ chữ Hán của Cụ cũng là họa, hoặc tập, hoặc lấy cảm hứng từ các tác phẩm nổi tiếng của các thi gia cổ điển TQ. Nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra điều này. Tôi hứa sẽ trở lại câu chuyện này, qua đó trả lời anh, người Vân Tụ.

      Xóa
  8. Tôi xin chép một đoạn thơ, trong "Ấu học ngũ ngôn thi", để bạn xem mạng tham khảo:
    "Không có việc gì khó
    Chỉ sợ lòng không bền
    Trước đèn mà chịu học
    Mai ngày ắt thành danh".
    Vũ Xuân Tửu

    Trả lờiXóa
  9. - Chào bạn Phạm Xuân Cần, mình học khóa D6/C500. Mình vẫn nhớ anh Thân người Nghệ An làm tiểu đội trưởng A15, anh Hiếu (còn gọi là anh Điểu)người Ninh Bình làm trung đội trưởng B4 của mình. Mình nhớ Cần có cái cằm kiểu Lê-Nin và rất nhanh nhẹn, thông minh. Mới đó mà đã ngót bốn chục năm rồi.
    - Lại nói tiếp chuyện trên, cái câu: Vì lợi ích mười năm trồng cây, vì lợi ích trăm năm trồng người, là của Quản Trọng bên Tàu. Nhưng mà, thế cũng vui...
    Vũ Xuân Tửu

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Cháu đọc ít, chỉ biết mỗi bài "Bệnh trọng" trong Ngục trung nhật kí của bác cũng là bài Người hoạ lại. Đọc một số bài nói chuyện của Bác, mới thấy Người rất hay lấy cái ví dụ, ví von rất sinh động, trong đó có cả ca dao, Kiều và những tác phẩm của người khác tuỳ hoàn cảnh. Nếu không có chú thích rõ ràng e cái gì cũng gán ghép cho lời Bác nói cũng không ổn lắm, ví dụ như mấy câu trên. Thậm chí cái danh xưng của UNESCO giành cho Bác cũng thành "Anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hoá thế giới", trong khi đọc một số tài liệu lại không phải.
      p/s: Giá mà anh công an nào cũng một bụng văn như bác Cần với bác Vũ Xuân Tửu thì quý hoá quá.

      Xóa
  10. Hôm nay cháu có đọc bài viết về Phật hoàng Trần Nhân Tông, người đang được UBND tỉnh Quảng Ninh lập hồ sơ đề xuất UNESCO công nhận là Danh nhân văn hoá thế giới, theo đó thì VN có 3 nhân vật được công nhận là danh nhân ở các cấp độ:
    - Nguyễn Trãi, nhà thơ, nhà chính trị, nhà văn hoá được UNESCO công nhận là "Danh nhân văn hoá thế giới"
    - Bác Hồ được UNESCO công nhận là danh nhân văn hoá thế giới cấp độ châu Á.
    - Nguyễn Duy, đại thi hào được Hội đồng hoà bình thế giới công nhận là Danh nhân văn hoá thế giới.
    Riêng đối với những công nhận của UNESCO giành cho Bác, ta cũng nên phải chuẩn lại; không thể lẫn lộn "Anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hoá thế giới" với "Danh nhân văn hoá thế giới cấp độ châu Á" hay có khi lại thành "Anh hùng dân tộc, nhà văn hoá lớn" được. Hay là cứ trích nguyên văn cụm từ của UNESCO: "Hero of national liberation and Great man of culture"

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Bây giờ dân trí cao nói từ: Great man of culture người ta vẫn thấy bác ta vĩ đại rồi. Còn cái từ Danh nhân văn hóa không biết là dịch sang tiếng Việt là sao nhỉ?

      Xóa
  11. Về chuyện này, gần đây, nghe nói, cơ quan chức năng đã thông báo miệng, rằng: Chủ tịch Hồ Chí Minh là anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất Việt Nam.
    Nhưng các phương tiện thông tin vẫn nói như cũ là Danh nhân văn hóa thế giới.
    Có lẽ, cần phải chờ văn bản chính thức của cơ quan có thẩm quyền, phổ biến rộng rãi cho toàn dân biết.
    Vũ Xuân Tửu

    Trả lờiXóa
  12. Cám ơn anh FAXUCA và các còm đã cung cấp cho các độc giả một số thông tin bổ ích. Bản thân tôi cũng đã từng làm công tác Đoàn và cũng đã từng nói như trên. Tuy nhiên nếu tôi dùng: Bác dạy rằng "Không có việc gì khó...." có được không?

    Trả lờiXóa

Lưu ý: Chỉ thành viên của blog này mới được đăng nhận xét.